Fideïcommis de residuo: een weinig bekende maar vaak nuttige techniek voor samengestelde gezinnen of kinderen zonder nakomelingen

Het principe is vrij eenvoudig te begrijpen. We lichten de techniek toe aan de hand van een vaak voorkomend voorbeeld.

1. Werking van het fideïcommis de residuo

Thibault, vader van twee kinderen en samenwonend met Noémie, wil de financiële zekerheid van zijn partner – die niet de moeder van zijn kinderen is – waarborgen, zonder zijn kinderen te benadelen. Hij stelt een testament op met volgende clausule: “Ik stel mijn partner Noémie aan tot erfgename van mijn beschikbare deel. Bij haar overlijden zal hetgeen daarvan overblijft toekomen aan mijn kinderen, Adrien en Samuel, elk voor gelijke delen.”

Bij het overlijden van Thibault ontvangt Noémie de goederen van het beschikbare deel in volle eigendom: zij kan ze verkopen, verteren of herinvesteren. Bij haar eigen overlijden zal enkel het nog aanwezige residu toekomen aan Adrien en Samuel (wat er op dat ogenblik nog overblijft van wat zij van Thibault heeft ontvangen).

Dit bewust vereenvoudigde voorbeeld illustreert het mechanisme van het fideïcommis de residuo (ook gekend als restlegaat). Belangrijk om te weten is dat dat dit mechanisme, dat zowel via testament als door een schenking kan worden ingesteld, zeer flexibel en moduleerbaar is. Het is niet uitzonderlijk dat de modaliteiten meerdere pagina’s in beslag nemen.

2. Voordelen en grenzen

Naast de relatief eenvoudige basislogica is het van belang zowel de voordelen als de grenzen te kennen.

Thibault stelt in zijn testament dat bepaalde goederen toekomen aan een eerste begunstigde – Noémie, de bezwaarde erfgename – en bepaalt dat wat van die goederen nog overblijft bij het overlijden van Noémie, de eerste begunstigde, zal toekomen aan een tweede begunstigde – de verwachter – in dit geval Adrien en Samuel.

Noémie kan vrij over de goederen beschikken, al kan Thibault bepaalde beperkingen en voorwaarden opleggen. Zo zou Thibault Noémie bijvoorbeeld kunnen verbieden om deze goederen kosteloos aan iemand anders over te dragen dan zijn eigen kinderen (via schenking of testament).

Ondanks alle mogelijke voorzorgsmaatregelen bestaat er geen garantie dat er een residu voor de kinderen zal overblijven: Noémie kan alles verbruiken of het residu moeilijk identificeerbaar maken door na te laten de bezwaarde goederen te “traceren”. De waarborgen zijn dus beperkt wanneer Noémie niet te goeder trouw handelt of niet de nodige voorzorgen neemt.

Bovendien laat dit mechanisme geenszins toe de regels inzake de reserve en het beschikbare deel van de kinderen of van de langstlevende echtgenoot te wijzigen, te omzeilen of uit te hollen.

Fiscaal kan de techniek bijzonder interessant zijn. De kinderen van Thibault zullen wel erfbelasting verschuldigd zijn op het residu, maar het toepasselijke tarief is dat in rechte lijn, alsof Adrien en Samuel het residu onmiddellijk van hun vader hadden ontvangen.

Neem het geval van Nicole, moeder van Luc en Thierry. Thierry heeft kinderen, Luc niet. Nicole legateert 50% van haar vermogen aan elk van haar kinderen en voorziet een de residuo-mechanisme: bij het overlijden van Luc zou het eventuele residu toekomen aan Thierry of, indien Thierry vooroverleden is, aan de kinderen van Thierry.

Luc kan vrij beschikken over het ontvangen vermogen. Bij zijn eigen overlijden is dit fiscaal zeer gunstig: in plaats van de hoge tarieven tussen broers en zussen, of tussen oom en neven/nichten (indien Thierry vooroverleden is), gelden de tarieven in rechte lijn. Fiscaal zullen dus de tarieven in rechte lijn van toepassing zijn, aangezien Thierry of zijn kinderen geacht worden het residu rechtstreeks van Nicole te ontvangen. Dezelfde kanttekeningen gelden hier, met name wat de traceerbaarheid van de aldus bezwaarde goederen betreft.

3. Enkele situaties waarin het fideïcommis de residuo interessant kan zijn (niet-limitatieve lijst)

Hieronder enkele situaties waarin een fideïcommis de residuo nuttig kan zijn:

• Nieuw samengesteld gezin met de wens de nieuwe partner te beschermen zonder de kinderen uit een eerdere relatie te benadelen.
• Overdracht van de gezinswoning aan de langstlevende om te genieten van het gunstig fiscaal regime met de zekerheid dat het goed uiteindelijk naar de eigen kinderen zal gaan.
• Broers/zussen van wie één of meerdere geen afstammelingen heeft, om de tarieven in rechte lijn te behouden.
• Bescherming van een handelingsonbekwame erfgenaam, terwijl meteen de verdere devolutie bij diens overlijden wordt geregeld.
• In een kinderloos gezin: de langstlevende beschermen, met de zekerheid dat bij diens overlijden het vermogen uiteindelijk terugvloeit naar de eigen familie (broer, zus, ouders, vrienden, enz.).
• Een grootouder die zijn vermogen wil laten toekomen aan de kleinkinderen zonder een generatiesprong te realiseren, zodat de goederen eerst naar de kinderen gaan en nadien pas naar de kleinkinderen.

4. Modaliteiten die het fideïcommis de residuo kunnen omkaderen

Het is essentieel om aan een fideïcommis de residuo nauwkeurige modaliteiten toe te voegen om de werking ervan te versterken. Denk onder meer aan de verplichting een inventaris van de bezwaarde goederen op te maken, clausules inzake beheer, subrogatie, enz. Het verdient aanbeveling een gespecialiseerde adviseur in te schakelen bij het opstellen van de akten.

Al bij al gaat het om een interessante, flexibele en moduleerbare techniek die – zoals steeds in vermogensplanning – bijzondere aandacht vereist.